درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم
درس 5: آسیبهای اجتماعی و پیشگیری از آنها
شما نوجوانان، سرمایهای بزرگ هم برای خانوادهتان و هم برای کشور عزیز ما ایران هستید.
تا چشم به هم بگذارید، نوجوانی تمام میشود، وارد مرحلهٔ جوانی میشوید، خانواده تشکیل میدهید و به نوبهٔ خود، باید فرزندانی شایسته و نیکوکار، تربیت کنید.
شما در آینده با انتخاب شغلی مناسب علاوه بر تأمین معاش، بخشی از نیازهای جامعه را برآورده میسازید. مدیریت امور و تصمیمگیریها در پیشرفتهای علمی، مدیون و محصول تلاش شما خواهد بود؛ پس آیندهٔ ایران عزیز به دست شما سپرده میشود.
اگرچه نوجوانی دورهای ارزشمند و گرانبهاست اما خالی از تهدید نیست. در این فصل شما با برخی آسیبهای اجتماعی که نوجوانان را تهدید میکند آشنا میشوید و دربارهٔ نقش قانون و قوه قضائیه در محافظت از افراد در برابر آسیبهای اجتماعی و پشتیبانی از حقوق فردی و اجتماعی آنها مطالبی میآموزید.
دورۀ نوجوانی
نوجوانان، گروه سنی دوازده تا هجده سال را تشکیل میدهند. شما یک نوجوان هستید. در این دوره، افراد از نظر جسمانی دچار تغییراتی میشوند که به این تغییرات «بلوغ» میگویند. نوجوانان علاوه بر تغییرات جسمانی از نظر ذهنی و اجتماعی نیز تغییر میکنند. آنها در حال پشت سر گذاشتن کودکی و رسیدن به جوانی و بزرگسالی هستند. تغییرات این دوره، اغلب باعث بروز مسائل مختلف عاطفی و احساسی در نوجوانان میشود.
|
|
|
فعّالیت (صفحهٔ 24 کتاب درسی)
1- متن زیر را بخوانید و درباره آن گفتوگو کنید:
- کدام یک از این خصوصیات، در شما وجود دارد؟ استقلال طلبی یا شک و تردید
- آیا این خصوصیات، مسائلی هم برای شما ایجاد کرده است؟ چطور؟ بله، هرچه از والدین خود فاصله میگیرم تمایل به طغیان و مخالفت در من زیاد میشود "استقلال طلبی"
- شما با این خصوصیات یا مسائلی که پیش آمده چگونه برخورد میکنید؟ با شک و تردید احساس دلهره و نداشتن اعتماد به نفس
- راه حل منطقی و درست برخورد با هر یک از آنها چیست؟ برنامه ریزی مناسب با مشورت افراد موفق - توجه به نصیحتهای والدین
|
|
|
|
فعّالیت (صفحهٔ 25 کتاب درسی)
2- هر یک از شما فکر کنید و پاسخها را روی برگه کاغذ بنویسید.
الف) چه هدفهایی برای زندگی خود دارید؟ سه هدف کوتاه مدت (یعنی هدفی که در یکی دو سال آینده میخواهید به آن برسید) و سه هدف بلند مدت (برای آیندهٔ دورتر) خود را بنویسید.
اهداف کوتاه مدت: گرفتن نمرات خوب در پایان ترم - قبولی در آخر سال - خرید لپتاپ یا تبلت - آموزش خوشنویسی و زبان انگلیسی و مراحل مقدماتی کامپیوتر تا یکی دو سال آینده
اهداف بلند مدت: رفتن به دانشگاه و تحصیل در رشته مورد نظر - داشتن یک شرکت و یا کارخانه - داشتن یک شغل مناسب و دلخواه - خرید یک خانه مسکونی - انجام یک ازدواج موفق.
ب) آیا هدفهایی که برای خودتان در نظر گرفتهاید، قابل دسترسی هستند؟ چگونه میتوان به این خواستهها وهدفها رسید؟ بله با داشتن تلاش و پشتکار مناسب و توکل به خدا و برنامه ریزی صحیح و اولویت بندی مناسب کارها.
پ) چه کسانی میتوانند در رسیدن شما به این هدفها کمکتان کنند؟ (به طور مستقیم یا غیرمستقیم)
بطور مستقیم: والدین - خواهر و برادر بزرگتر - مربیان و معلمان و مشاور مدرسه و مشاوره با افراد موفق و با مهارت در هر یک از این کارها.
بطور غیر مستقیم: شناسایی استعدادها و توانایی خود - اعتماد به نفس و اعتماد کامل و توکل به خداوند.
آسیبهای اجتماعی
نوجوانی، فرصتی برای کسب شایستگیها و مهارتهای زندگی است و این فرصت کوتاه را باید غنیمت شمرد، اما در این دوره به دلیل برخی خصوصیاتی که در دوران بلوغ به وجود میآید، افراد حساسترند و ممکن است روحیهٔ هیجانی و کنجکاوی آنها باعث شود که بیشتر در معرض آسیبهای اجتماعی قرار بگیرند.
از جمله آسیبهای اجتماعی که مشکلات زیادی برای افراد یک جامعه به وجود میآورد، پرخاشگری و نزاع و اعتیاد است.
پرخاشگری و نزاع
پرخاشگری و نزاع، نتیجهٔ کنترل (مهار) نکردن خشم است. سال گذشته در کتاب تفکّر و سبک زندگی تا حدی با موضوع خشم آشنا شدید و به لزوم کنترل (مهار) خشم، پی بردید.
خشم و عصبانیت، احساسی طبیعی است و هر کس در زندگی خود در مواقعی عصبانی میشود. اما مهم این است که در موقع خشم، رفتاری مناسب از خودمان بروز بدهیم.
راههای مختلفی برای بیان عصبانیت وجود دارد. برخی از این راهها درست و مفید و برخی از آنها مضرند.
افرادی که راههای درست ابراز خشم را یاد نگرفته و نمیتوانند به طور معمول خشم خود را کنترل (مهار) کنند، به افراد پرخاشگر تبدیل میشوند و ممکن است در بزرگسالی نیز به این رفتار ادامه دهند.
رفتارهای پرخاشگرانه درجات گوناگون دارد و ممکن است به شکلهای مختلفی مانند آزار و اذیت، کتک زدن، مسخره کردن و تحقیر دیگران، بیادبی نمودن و ناسزا گفتن و شکستن و تخریب وسایل، بروز کنند.
نوجوانان پرخاشگر، تحمل کمی دارند. پرخاشگری همچنین مشکلاتی را در یادگیری و تحصیل به وجود میآورد و زمینه را برای سایر آسیبهای اجتماعی فراهم میکند.
گاهی پرخاشگری ممکن است اثرات جبران ناپذیری در زندگی فرد به وجود بیاورد. ماجرای زیر را بخوانید.
فعّالیت (صفحهٔ 26 کتاب درسی)
3- الف) ماجرای حامد را بخوانید و به سلیقهٔ خود کامل و در کلاس تعریف کنید. مجسم کنید و حدس بزنید پیامدهای این ماجرا چه میتواند باشد؟ سریع او را به بیمارستان بردند اما به هوش نیامد و نیروی انتظامی بهرام را دستگیر کرد.
ب) چه مشکلاتی برای خانواده حامد و چه دردسرهایی برای خانواده بهرام به وجود میآید؟
خانواده بهرام: نگرانی از وضعیت نامعلوم آینده بهرام - هزینه بیمارستان و رفت و آمد خانواده و از کار و زندگی افتادنشان.
خانواده حامد که ازیک طرف نگران وضعیت بهرام بودند و از طرفی نگران بد نام شدن حامد در محله.
پ) به نظر شما حامد از چه راههای دیگری میتوانست عصبانیت خود را به طور صحیح ابراز کند؟
توپ را دوباره پس میداد و میخواست که تکرار نکنند و در صورت تکرار با خانواده آنها صحبت میکرد واز اولیای آنها و والدین خود کمک میگرفت و مقداری در مورد عواقب خشمگین شدن خود نیز فکر میکرد.
4- گفتوگو کنید: در هنگام عصبانیت چه اتفاقاتی در بدن میافتد؟ آیا فرد در هنگام عصبانیت میتواند خوب فکر کند؟ چرا؟ خیر - ناخشنودی در ما احساس بد بوجود آورده و ما را وادار به انجام عمل بد میکند در این هنگام هورمونی در مغز ترشح کرده و سبب افزایش ضربان قلب و فشار خون و گرفتگی عضلات میشود و در نتیجه با از دست دادن تمرکز حواس خود با صدای بلند فریاد زده و نمیتوانیم بدرستی تصمیم بگیریم.
- گاهی اوقات ما از یک موضوع یا رفتار دیگران، عصبانی میشویم. در اینجا باید یاد بگیریم که خشم خود را کنترل (مهار) و از راههای صحیح، عصبانیت خود را ابراز کنیم.
- گاهی اوقات ما در معرض عصبانیت دیگران قرار میگیریم، یعنی با فردی مواجه میشویم که از دست ما خشمگین است. در اینجا نیز باید یاد بگیریم چگونه برخورد مناسب داشته باشیم.
فعّالیت (صفحهٔ 28 کتاب درسی)
5- یکی از سخنان گهربار پیامبر اکرم یا امامان بزرگوار را دربارهٔ غلبهٔ بر خشم، انتخاب کنید. آن را با خط خوش بنویسید و تزیین کنید و سپس به دیوار منزل یا کلاس نصب نمایید. برای نمونه: حضرت علی (ع) : خشم با دیوانگی آغاز میشود و با پشیمانی پایان مییابد.
6- کاربرگه شمارهٔ (3) راههای ابراز صحیح خشم را در کلاس، اجرا کنید.
پاسخ در لینک https://gama.ir/test/detail/4145
موادّ مخدّر، تجربهای خطرناک
یکی دیگر از آسیبهایی که در هر کشوری افراد و به ویژه جوانان را تهدید میکند، اعتیاد به موادّ مخدّر است. شاید شما از طریق آشنایان و دوستان، روزنامهها و مجلات یا فیلمهای تلویزیون درباره موادّ مخدّر چیزهایی خوانده یا شنیده باشید. آیا تاکنون نام انواع موادّ مخدّر را شنیدهاید؟ دربارهٔ موادّ مخدّر چه اطلاعاتی دارید؟
موادّ مخدّر، موادی هستند که مصرف آنها تغییراتی روی دستگاه عصبی ایجاد میکند و باعث کم شدن هوشیاری و بیحسی و بیحالی میشوند اما پس از تمام شدن اثر آن روی مغز، فرد حال بسیار بدی پیدا میکند و مجبور است دوباره به سمت آن ماده برود. به عبارت دیگر فرد به آن وابستگی پیدا میکند و حاضر است برای به دست آوردن آن ماده، هر کاری بکند.
اکنون مطالبی را که در بیشتر بدانیم بعدی درباره آثار موادّ مخدّر نوشته شده، بخوانید.
شاید شما از خود بپرسید چرا برخی افراد، گول میخورند و به سمت چنین موادی گرایش پیدا میکنند؟
بعضی از افراد ادعا میکنند برای فرار از مشکلات به این سمت کشیده شدهاند. برخی از نوجوانان و جوانان که جرأت و مهارت «نه گفتن» را ندارند، تحت تأثیر دیگران قرار میگیرند و به خواستههای آنها پاسخ مثبت میدهند و فریب میخورند. بعضی دیگر از افراد از روی کنجکاوی یا خودنمایی و اینکه نشان دهند، دیگر بچه نیستند، سیگار و موادّ مخدّر را تجربه (آزمایش) میکنند. در حالی که تجربه موادّ مخدّر، خطرناک است و حتی با یک بار استفاده، فرد به دام آنها میافتد و به سادگی نمیتواند از شرّ آنها خلاص شود.
فعّالیت (صفحهٔ 28 کتاب درسی)
گفتوگو کنید:
7- آیا فردی که مشکلاتی در زندگی دارد، عاقلانه است به موادّ مخدّر پناه ببرد؟ چرا؟ خیر - با این کار بر مشکلات زندگی خود و خانواده میافزاید و خودش را کلافه کرده و دیگر نمیتواند براحتی از دست و دام اعتیاد خلاص شود و به لحاظ جسمی و روحی آسیب شدیدی به خود وارد میکند.
8- در سالهای قبل مطالبی دربارهٔ مهارت «نه گفتن» آموختید. توضیح دهید منظور از این مهارت چیست؟
نه گفتن، یعنی وقتی ما نمیخواهیم مطلبی را بپذیریم با استفاده از این مهارت، بدون آن که به خود و دیگران آسیبی برسانیم، مقاومت ونه گفتنمان را به راحتی ابراز کنیم. پس باید با بیان دلیل در برابر خواستههای نادرست دیگران بتوانیم به راحتی مقاومت کرده و نه بگوییم جهت راهنمایی بیشتر؛ علتهای زیادی در مشکل "نه گفتن" افراد نقش دارد، از جمله:
- دلسوزی کردن برای طرف مقابل و تصور اینکه اگر نه بگویید، شاید هیچ کس دیگر نخواهد یا نتواند به او کمک کند و در نتیجه ممکن است کارش راه نیفتد.
- تصور اینکه اگر نه بگوید، طرف مقابل دیگراو را دوست نخواهد داشت.
- اعتقاد به اینکه اگر از درخواست دیگران سر باز زند، آدم بد و خودخواهی محسوب شود.
- ترس از دست دادن رابطه با فرد مقابل؛ که هیچکدام به هیچ وجه درست ومورد قبول کسی نیست.
9- علل گرایش افراد به موادّ مخدّر کداماند؟ راهحل درست برخورد با هر یک از آنها چیست؟
علل فردی: مانند نداشتن آگاهی کافی خود فرد
راهحل: با دانستن عواملی که فرد را در معرض خطر اعتیاد قرار میدهند، میتوان افراد در معرض خطر را شناسایی کرد و برای پیشگیری از ابتلای آنان به اعتیاد، برنامه ریزیهای دقیق و مؤثر انجام داد.
علل خانوادگی: مانند بیتوجهی والدین به تربیت فرزندان
راه حل: با تاکید بر ارزشهای خانوادگی و محکم کردن پایههای خانواده و همچنین والدین باید ارتباط با فرزندانشان را بهبود بخشند وبه آنها استقلال رأی و دخالت در امر تصمیم گیری بدهد.
علل اجتماعی: مانند دسترسی آسان به مواد مخدر - نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی
راهحل: ایجاد زمینه اشتغال برای همه اقشار جامعه - ارتقای فرهنگی افراد جامعه - کنترل شدید مرزهای کشور.
بیشتر بدانیم:
- ماده نیکوتین در سیگار و تنباکو در قلیان به قلب و ششها آسیب میرسانند. این مواد همچنین باعث بروز بیماری سرطان میشوند.
- تریاک، هروئین، حشیش، شیشه، کِراک، و قرصهای اِکستازی (وجدزدگی)، از جمله مواد مخدر و افیونی هستند که آسیبهای شدیدی به جسم و روان افراد وارد میکنند. این مواد اثراتی مخرّب بر مغز و سیستم (دستگاه) اعصاب مرکزی انسان میگذارند. ضعیف و رنجور شدن، لرزش و سرگیجه، خواب نامنظم، از دست دادن کنترل خود و تغییر در شخصیت و رفتار فرد، از جملهٔ این تأثیرات است. برخی از مواد مخدر، محرک یا توهمزا هستند و به آنها «روانگردان» هم میگویند. افراد با مصرف این مواد، دچار هیجان یا توهم (خیال) میشوند و نمیتوانند واقعیت را تشخیص دهند. بنابراین با مصرف این مواد از حال طبیعی خارج شده و عقل خود را از دست میدهند و دست به اعمال خلاف و خطرناک میزنند و معمولا به خود یا دیگران صدمه وارد میکنند.
به طور کلی همهٔ افراد معتاد نسبت به زندگی خود بیتوجه میشوند. آنها به تدریج دوستان سالم خود را از دست میدهند، در رابطه با اعضای خانوادهشان دچار مشکل میشوند و نمیتوانند به تحصیل یا کار خود ادامه دهند. همچنین، افراد معتاد دچار مشکلات قانونی میشوند و جامعه آنان را از خود طرد میکند.
فعّالیت (صفحهٔ 29 کتاب درسی)
10- با توجه به مطالبی که در این صفحات خواندید و دانستههای قبلی خود، به طور گروهی، پیامدهای مصرف موادّ مخدّر را در زندگی یک فرد، روی کاغذ فهرست کنید و به معلم بدهید.
بدهی کلی - کثیفی و آشفتگی - بیماریهای دهان و دندان - عفونت دستگاه تنفسی فوقانی - اختلالات پوستی - اختلالات عصبی و شناختی - اختلالات خواب و هذیان گویی - تهوع - بوست - مشکلات شغلی و تحصیلی - تداخل دارویی خشونت در خانواده - طلاق - کاهش درآمد و فقر - بیکفایتی در انجام وظایف خانوادگی - غفلت از فرزندان - ضعف - پایبندی به اصول اخلاقی و مذهبی - بیخانمانی و بیکاری - انواع جرائم مثل سرقت
11- چرا بیشتر کشورها با قاچاقچیان و مصرف کنندگان موادّ مخدّر مبارزه میکنند؟ بخاطر جلوگیری از پیامدهای ذکر شده در فعالیت شماره 10 مانند فروپاشی خانوادهها و اختلافات خانوادگی جلوگیری از بینظمی و نابسامانی واز بین رفتن سرمایه ملی و نیروهای انسانی و اقتصادی جامعه.